کردهای خراسان
 خلاصه‌ تاریخ کردهای خراسان. >>>

ادب و هنر
  در این قسمت از سایت، شعر و آثار ادبی کردی تقدیم است. >>>

زبان کردی

 "زبان کردی>>>
 دستور زبان و ادبیات کوردی‌(کورمانجی)(1)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (2)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (3)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (4)

مقاله ها
در این قسمت از سایت، مقاله‌ها تقدیم است. >>>

ملیتهای ایران فدرال


ئه‌ده‌بی: دستور زبان و ادبیات کوردی ‌(کورمانجی) - (12)
در مورخه : Saturday, August 14 @ 23:53:15 UTC
دکتر افراسیاب شکفته

در ادبیات فارسی و یا عربی برای تغییر کلمات از واژه "صرف و نحو" استفاده می شود، در ادبیات کرمانجی از واژهء کج کردن  xwarkirin  و یا کنایه کردن  badan  و یا تاب دادن  tawdan  استفاده می شود.  برای تغییر افعال گاهأ از واژهء  kişandin  استفاده می شود، از حالتی به حالت دیگر کشاندن و تغییر دادن.


زبانهای تصریفی دارای ادبیات صرف و نحوی هستند، بدین معنی که در آن افعال دارای ریشه بوده و متغیر می‌شوند. در کرمانجی، کنایه کردن و تغییردادن تلویحی کلمات (بدون تغییر در معنی کلمات) ممکن است به کمک اضافات و پسوندها، و یا ممکن است بعضی از حرفهای کلمه با حرفهای دیگری جایگزین شود، و یا ممکن است با کلمهء تغییر یافتهء جداگانه ای (مثل ضمایر شخصی کنایه) انجام شود.

همانطور که در فارسی ; وند، پسوند و پیشوند وجود دارد (به انگلیسی: affix, prefix, suffix )، در کرمانجی به آن   pirtik, paşpitik, pêşpirtik  می گویند.  Pirtik در واقع همان وصله (تکه پارچه و یا تکه کهنه کوچک) است که به لباس می دوزند یا وصل می کنند.

کلمات قابل تغییر دادن، کج کردن و یا کنایه کردن در کرمانجی که در این جلسه و جلسات آینده مورد بحث قرار می گیرند، از قرار ذیل می باشند:

1 –  اسم
2 –  ضمایر
3 –  ارقام و اعداد
4 –  فعل

در کرمانجی واژه هایی که ثابت هستند (تغییر و یا کج و کنایه نمی شود) شامل:

الف - صفت ( gewr, rind, bilindtir, mezin, qeşeng, …
ب - قید ( îro, hînga, nêzîk, bes, kêm, kînga, nika, paşî, berî, …
ج - حروف اضافه  ( di, li, ji, di – da, ji – ra, …
د - حروف ربطی  ( wek, û, yanku, lê, ku, …
و - حروف ندا  ( Lê, Lo, ax, way, ox, tûf, hey, wax, …


در درس قبلی مبحث کنایه کردن " اسم " به تفصیل بیان شد، در این جلسه مبحث ضمایر و  اعداد و ارقام را بررسی می کنیم.

2 –   ضمایر (کج کردن، کنایه کردن و یا خم کردن)
Cînav (tawdan, xwarkirin, badan

ضمایر شخصی

ضمایر شخصی وقتی که تغییر یابند و یا کنایه شوند، در واقع پسوند نمی گیرند بلکه کل آن کلمه از حالتی به حالت یا شکل جدیدی در می آید و کنایه می شود. بطور کلی ضمایر شخصی به دو گروه ( گروه اول که ضمایر مستقیم و یا ساده،  و گروه دوم یا ضمایر غیر مستقیم که تغییریافته یا کنایهء گروه اول می باشند) تقسیم می شوند.

حالت کنایه (غیر مستقیم)            حالت ساده (مستقیم)
  -----------                                 ---------- 

Ez                         >                             min
Tu                         >                               te
Ew                        >                      wî / wê
Em                        >                             me 
Hûn                       >                             we
Ew                        >                           wan

                                                                                                                                                   
                                       تغییر (کنایه)  در ضمایر شخصی   
حالت اول شخص مفرد دوم شخص مفرد سوم شخص مفرد اول شخص جمع دوم شخص جمع سوم شخس جمع
ساده
Ez
Tu Ew Em Hûn Ew
کنایه Min Te Wî / Wê Me We Wan







Ez / dibînim
من او (مونث / مذکر) را می بینم.

Ez te dibînim
من تو را می بینم.

Min tu dîtî
من تو را دیدم.

Bide min
بدهید به من.

kela wan
روستا (قلعه) آنان

dengê
صدای او (مذکر)

keçika
دخترک او (مونث)

welatê me
ولایت ما

Ew ê li me vegerin
آنها به طرف ما برخواهند گشت.

نکته : ضمایر کنایه در زمان گذشته بعنوان فاعل، و در زمان حال و آینده بعنوان مفعول در جمله قرار می گیرند. مثال:


زمان گذشته

Min nan xwar
من نان (غذا) خوردم.

Min tu dîtî
من تو را دیدم.

Me sêv xwarin
ما سیبها را خوردیم.

We sêv xwarin
شما سیبها را خوردید.

Wan sêv xwarin
آنها سیبها را خوردند.

Min ew dît
من ایشان را دیدم.

Te çi kir
تو چکار کردی؟

ji kê re got
او (مونث) به چه کسی گفت؟

çi veşart
او (مذکر) چه را پنهان کرد؟

Me jê re hilanîye
ما برای او برداشته ایم.

We xanî firot
شما خانه را فروختید؟

Wan çi pirsî
آنها چه پرسیدند؟


زمان حال

Ez nanî (nîn) dixwam
من نان (غذا) می خورم.

Lale min dibîne
خانم لاله من را می بیند.

Rojîn te dibîne
خانم روژین تو را می بیند.

Ez te dibînim
من تو را می بینم.

Tu min dixapînî
تو من را فریب میدهی.

Ez te dibînim
من تو را می بینم.

Em sêvan dixwan
ما سیبها را می خوریم.


زمان آینده

Lale yê min bibîne
لاله خانم من را خواهد دید.

Rojîn ê te bibîne
روژین خانم شما را خواهد دید.
Ew ê birevîne
او ایشان را فراری خواهد داد.

Em ê bidin we
ما ایشان را به شما خواهیم داد.

Hûn ê wan ji me re bişînin
شما آنها را برای ما خواهید فرستاد.

Ew ê we dewet bikin
آنها شما را دعوت خواهند کرد.

Kî yê me perwerde bike
چه کسی ما را پرورش (تحصیل) خواهد داد؟


ضمایر اشاره ای

حالت کنایه (غیر مستقیم)               حالت ساده (مستقیم)
-----------                                      ----------
Ev                      >                    Evê (        مونث
Ev                       >                     Evî (         مذکر
Ev                      >                Evan (Van         جمع

Ew                       >                 Ewê (       مونث
Ew                       >                   Ewî (       مذکر
Ew                       >             Ewan (Wan        جمع



                          تغییر (کنایه) ضمایر اشاره ای نزدیک و دور   -    Ev , Ew 
حالت نزدیک -  مونث نزدیک -  مذکر نزدیک -  جمع دور -  مونث دور -  مذکر دور -  جمع
ساده Ev Ev Ev Ew Ew Ew
کنایه Evê ( Evî ( Evan (van Ewê ( Ewî ( Ewan (wan






همانطور که در جدول ملاحظه می شود  , , van, , , wan  از حالتهای کنایه evê, evî, evan, ewê, ewî, ewan   بدست آمده اند که حالت خلاصه و فشردهء آنها می باشند (اگر چه در شکل ظاهری به صورت کلماتی جدا خود را نشان می دهند). در زبان محاوره ای در بین مردم از حالت کنایه خلاصه شده  بیشتر استفاده می شود و معمول است، یعنی شکل بدون e  در اول بیشتر معمول است.

ضمایر اشاره فقط برای سوم شخص (مفرد، جمع) می آیند (انسان، حیوان، شی)، در واقع وقتی که ضمیر به جای این موجودات قرار می گیرد با اشاره کردن آنان را نشان می دهد. در مثالهای زیر رنگ قرمز ضمایر اشاره کنایه و یا پسوندهای کنایه می باشند.


sêvê bixwe
این سیب را بخورید.

berxî girê bide
این بره را ببندید.

berxê girê bide
این بره (مونث) را ببندید.

kalikî got
این پیر مرد گفت.

keçê ez dîtim
این دختر من را دید.




Ev hat

Evî got >  vî got
Evê got > vê got

Ez evî dibînim > ez vî dibînim
Ez evê dibînim > ez vê dibînim


Ev hatin

Evan got > van got
Ez evan dibînim > ez van dibînim

Ew hat

Ewî got >  wî got
Ewê got > wê gor

Ez ewî dibînim > ez wî dibînim

Ew hatin

Ewan got > wan got
Ez ewan dibînim > ez wan dibînim


Ev kitaba min e
این کتاب من است.

Ev kitaba hevalê min e
این کتاب دوست من است.

Ev kitaba hevalê pismamê min e
این کتاب دوست  پسرعموی من است.

Ev kitaba hevalê cînarê pismamê min e
این کتاب دوست همسایهء پسرعموی  من است.

Van keç û xortan got
این دختر و پسرها گفتند.

keçikê dil ji min bir
آن دختر دل من را برد.

xortî çi got
آن پسرک جوان چی گفت؟

mêrikî çi got
آن مرد (مرد کوچک) چی گفت؟

jinikê çi got
آن زن (زن کوچک) چی گفت؟

keçê xelat kin
آن دختر را هدیه دهید.

Wan keç û xortan xelat hilgirtin
آن دختر و پسرها هدیه را گرفتند.

jinê
این زن

mêrî
این مرد

Van mêran
این مردها

defterê
آن دفتر

kurî
آن (او) پسر

Wan keçan
آن دخترها

bûkê
این عروس خانم

bizinê
این بز

dayîkê
این مادر

Li lawikî temaşe bikin
به این پسر تماشا کنید.

şehrî ez gêj kirim
این شهر من را گیج کرد.

Ez ê hespî bikirim
من این اسب را خواهم خرید.

Rojîn ji beranî ditirse
روژین خانم از این قوچ می ترسد.

zavayî
این داماد

camêrî
این مرد شجاع

gayî
این گاو

Keleyî (kelegî
روستایی



با توجه به مفهوم جمله، تمییز دادن ضمایر شخصی wî, wê, wan   از ضمایر اشاره ای  wî, wê, wan بسیار آسان است. اگر قبل از یک اسم باشند، ضمایر اشاره ای هستند. در مثالهای پایین رنگ آبی ضمیر شخصی  و رنگ قرمز ضمیر اشاره ای است.

Ez keçê dibînim
من آن دختر را می بینم.

Ez dibînim
من او را می بینم.

Ez xortî dibînim
من این پسر جوان را می بینم.

Ez dibînim
من او را می بینم.

keçê xweş got
آن (او) دختر خوش گفت.

xweş got
او (مونث) خوش گفت.



   ضمایر پرسشی              kîjan (kî -ji -van


      کنایه                                   مسفقیم
    -----------                            -----------
Kîjan  ?            >             kîjanê  ?     ê     مونث
Kîjan  ?            >              kîjanî  ?      î     مذکر
Kîjan  ?           >           kîjanan  ?    an    جمع


  تغییر (کنایه) ضمایر پرسشی (استفهامی) -   Kîjan
حالت مونث مذکر جمع
ساده Kîjan Kîjan Kîjan
کنایه Kîjanê Kîjanî Kîjanan


Kîjan ji wan dixwîne?    Yek ji wan dixwîne
کدام یک از آنها می خواند (تحصیل می کند)؟   یکی از آنها می خواند.

Kîjanî xwendiye?    Yekî xwendîye
کدام یک (مذکر) تحصیل کرده است؟   یکی (مذکر) تحصیل کرده است.

Kîjanê xwendiye?    Yekê xwendîye
کدام یک (مونث) تحصیل کرده است؟   یکی (مونث) تحصیل کرده است.

Kîjanan xwendiye?   Hinekan xwendîye
کدامها تحصیلکرده هستند؟    تعدادی تحصیل کرده اند.

Qelema kîjanî?       qelema yekî
قلم کدام یکی (مذکر)؟          قلم یکی

Qelema kîjanê?       qelema yekê
قلم کدام یکی (مونث)؟          قلم یکی

Qelemên kîjanan?   qelemên hinekan
قلمهای کدامها؟        قلمهای تعدادی

Kîjanî ji wan Azad dît
کدام یک (مذکر) از آنها آزاد را دید؟

Kîjanê tu dîtî
کدام یک (مونث) شما را دید؟

Kîjanan pez çêrand
کدامها گوسفند را چراندند؟

Kîjanî kirî
کدام یک (مذکر) خرید؟

Kîjanê got
کدام یک (مونث) گفت؟

Tu kîjanan dibînî
شما کدامها را می بینی؟

Kîjanan dît
کدامها دیدند؟

Te kîjan kitab kirî
تو کدام کتاب را خریدی؟

Te kîjan keç dît
تو کدام دختر را دیدی؟

Te kîjan xort dît
تو کدام پسر را دیدی؟

Te li kîjanê xist
تو به کدام یکی (مونث) زدی؟

Te ji kîjanê pirsî
تو از کدام یکی پرسیدی؟

Kîjan dikire
کدام یک می خرد؟

Kîjan ê bibîne
کدام را خواهد دید؟

Tê (tu ê) kîjanê bibînî
تو کدام (مونث) را خواهید دید؟

Tu ji kîjanî hez dikî
تو از کدام (مذکر) خوشت می آید؟

Ew ê kîjanê bikire
او کدام را خواهد خرید؟

Em ê ji kîjanî bipirsin
ما از کدام یک (مذکر) بپرسیم؟

Kîjan hat
کدام یک آمد؟

Kîjan diçe
کدام یک می رود؟

Kîjan ê bêbe
کدام یک خواهد آمد؟

Kîjanê name nivîsî?  Rojînê name nivîsî
کدام یک (مونث) نامه را نوشت؟   روژین خانم نامه را نوشت.

Kîjanî name nivîsî? Danîyal(î) / Danîyêl name nivîsî
کدام یک (مذکر) نامه را نوشت؟   آقای دانیال نامه را نوشت.

Kîjan nameyê (namê) dinivîse?  Rojîn (Danîyal) dinivîse
کدام یک نامه را می نویسد؟  خانم روژین ( آقای دانیال) می نویسد.



کنایه                                   مسفقیم
-----------                           -----------

Kî ?                       >                    Kê    
Çî ?                        >                     Çi  
Çend ?                    >             Çendan
Kengî (kînga)          >               Kengê



  تغییر (کنایه) ضمایر پرسشی (استفهامی) -  Kî , Çi
حالت
Çi مونث مذکر
ساده Çî Çi jin Çi mêr
کنایه Kê Çi Çi jinê Çi mêrî


معمولأ در زبان محاوره ای، تلفظ ضمیر پرسشی  Çi   و  Çî   اغلب اوقات تقریبأ همسان است؛ لذا معمولأ اغلب اوقات بصورت   Çi  نوشته می شود.


Kî jinê got
کدام زن گفت؟

Kî mêrî got
کدام مرد گفت؟

Kê bi te ra got
کی به شما گفت؟

Kî diçe
کی می رود؟

Kê ew anî
کی او (آن) را آورد؟

Kî hatiye
کی آمده است؟

Kê li wî xistiye
کی به او(مذکر) رده است؟

Kî bejin bilind e
کی بلند قد است؟

Destê kê
دست کی (چه کسی)؟

Lawê kê
پسر کی (چه کسی)؟

Te kî dît?  min Rojîn dît
تو کی را دیدی؟   کن خانم روژین را دیدم.

Kî sêvê dixwe? Rojîn sêvê dixwe
کی سیب را می خورد؟   خانم روژین سیب را می خورد.

Kê sêv xwar? Rojînê sêv xwar
کی سیب را خورد؟    خانم روژین سیب را خورد.

Kî nameyê (namê) dinivîse
کی نامه را می نویسد؟

Kê name nivîsî
کی نامه را نوشت؟

Kî cevaba min dide
کی جواب من را می دهد؟

Kîyê (kî ê) kitabê bixwîne
کی کتاب را خواهد خواند؟

Kî ê (kîyê) min bigire
کی من را خواهد گرفت؟

Kî hat kelê
کی به روستا آمد؟

Kî diçe şêhr
کی به شهر می رود؟

Kê lingê xwe kire zengûyê, xwedîyê hêsp ew e
کی پای خود را به رکاب کرد، صاحب اسب او است.

Kê kir û kê xwar
کی  کرد ( انجام داد) و کی خورد!

Kî bi lezkeve ê bi paşkeve
هر کی عجله کند عقب خواهد ماند.

Kî bi wefa ye ew bav û bira ye
هر کی با وفا باشد او پدر و برادر است.

Kê got
کی گفت؟

Kê kiras kirî
کی پیراهن را خرید؟

Tu kê dibînî
تو کی را می بینی؟

Tê (tu ê) kê bitirsînî
شما  کی را خواهید ترساند؟

Te li kê xist
شما به  کی زدی؟

Tu ji kê dipirsî
شما از کی  می پرسید؟

Ew ê ji kê bipirse
او از کی خواهد پرسید؟

Te çi kirî
تو چه خریدی؟

Tu çi dikirî
تو چه می خری؟

Ew ê çi bikire
او چه خواهد خرید؟

Tu çi dixwî
تو چه می خوری؟

Te li çi xist
تو  به چه زدی؟

Jiber çi tu diho nehatî mal
برای چه شما دیروز به منزل نیامدی؟

Sa çi em bindest in
برای چه ما زیر دست هستیم؟

Ew çî ye
آن چی است؟

Ew bi çî ye
او با چی است؟

Kî , çi    معمولأ بجای فاعل
Kê, çî    معمولأ بجای مفعول


Kî hat

کی آمد؟

Çi hat
چی آمد؟

Tu kê dibînî
تو  کی  را می بینی؟

Tu çi dibînî
تو  چه  می بینی؟

Ev kî ye?   Ev şagirdek e
این کی  است؟  این دانش آموز است.

Ew çî ye?   Ev kitab e
این  چی  است؟   این کتاب است.

Tu kê dibînî?  Ez Gulistanê dibênim
شما   کی را می بینی؟   من خانم گلستان را می بینم.

Tu kî yî? Ez dervanê debistanê me
شما  کی  هستید؟   من  دربان دبستان هستم.

Ev çîyê te ye? Ev pismamê min e
این چکارهء شما است؟  این پسرعموی من است.

Tu jî çi yî?  Ez jî ji xwe ra mêrek im
شما هم چی هستید؟   من هم برای خود مردی هستم.

Tu bi kê ra hatî
شما با  کی  آمدی؟

Yê ku hat kî bû
آن که آمد کی بود؟

Ez çi jê bikim
من  چی از ایشان بخرم؟

Ez pê çi bikim
من با این چکار کنم؟

Kê bi te ra got
کی  به شما گفت؟

Te çi xwar
تو  چی  خوردی؟



تعدادی از ضمایر مجهول را که به جای اسامی نامعلوم، نامشخص و مبهم می آیند با هم مرور می کنیم. وقتی که این ضمایر در حالت مفعولی قرار بگیرند کنایه و کج می شوند. مثال:



حالت کنایه (غیر مستقیم)               حالت سااده (مستقیم)

Yêk                       >                         yêkî
Yêk                       >                       yêkê
Heryêk                  >                  heryêkê
Heryêk                  >                   heryêkî
Tukes                    >                     tukesî
Herkes                  >                   herkesî
Hertişt                  >                   hertiştî
Tiştek                   >                    tiştekî
Hinek                    >                 hinekan
Filan                     >                     filanî
Filankes                >                filankesî



Yêk hat
یکی آمد

Yêkî got
یکی گفت

Ez yêkî dibînim
من یکی را می بینم

Min ji yêkê ra got
من برای یکی گفتم

Heryêkê digot
هر یکی می گفت

Heryêkê dixwend
هر یکی می خواند

Min tukes nedît
من هیچکس را ندیدم

Tukesî negot
هیچکسی نگفت

Ez tukesan nabînim
من هیچ کسانی را نمی بینم

Tukes nabêje
هیچکس نمی گوید

Ez tukesî nas nakim
من هیچکسی را نمی شناسم

Min ji tukesî ra negot
من به هیچکسی نگفتم

Min tutişt nedît
من هیچ چیز ندیدم

Herkesî digot
هر کسی می گفت

Min ji herkesî bihîst
من از هر کسی شنیدم

Tiştekî di ortê da heye
یک چیزی در میان هست

Ez tiştekî dibînim
من یک چیزی را می بینم

Ez hinekan dibînim
من تعدادی را می بینم

Hinekan digot
تعدادی می گفتند

Hinekên din dibêjin ku ...
تعدادی دیگر می گویند که ...

Filan hat, behvan nehat
فلان آمد، بهمان نیامد

Filanî got
فلانی گفت

Mebêje filan û behvan, yêk bi yêk binav bike
نگو فلان و بهمان، یکی یکی اسم ببر

Filankesî çi got
فلان کس  چی  گفت؟




3  –   تغییر و کج کردن  اعداد و ارقام
Tawdan  (xwarkirina)  hêjmaran



-  عدد یک با  ê  کنایه و یا  کج می شود.

Min ji yêkê ji wan pirsî
من از یکی از آنها پرسیدم.

Di sala 1981,ê da min debistana destpêkê teva kir
در سال 1981 من دبستان ابتدایی را تمام کردم.

Ji werzişkaran reqema sed û yêkê ez dîtim
از ورزشکاران شمارهء  صد و یک  من را دید.


-  زمانیکه عدد  "  یک  "  در جلوی اسمی قرار بگیرد در این هنگام آن اسم که به دنبال عدد یک آمده است کج و کنایه می شود، در اینجا عدد یک خود را بر روی  اسامی  که بدنبال آن می آیند تصریف نمی کند.


Ji yek gulê pê va bihn nedida
از یک گل به بعد بو نمی داد.

Ji yek keçê pê va min hez nekir
از یک دختر به بعد من خوشم نیامد.

Ji yek lawikî pê va qebûl nebûn
از یک پسر به بعد قبول نشدند.

Ji yek hespî pê va min nedît
از یک اسب به بعد من ندیدم.


-  وقتیکه یک عدد چند رقمی باشد فقط رقم آخر آن کج یا تغییر می یابد، و قسمتهای دیگر آن بدون تغییر می مانند.
مثال:


Ji bîst û yêkê
از بیست و یکی

Sala hezar û nehsed û sî û yêkê
سال هزار و نه صد و سی و یک

 i/          31 meha Xakelêwe (Farvardîn mah) 1947,an                                                       
31  ام  ماه فروردین سال 1947

(sî û yekê Xakelêwe ya hezar û nehsed û çel û heftan)
سی و یکم فروردین هزار و نه صد و چهل و هفت



-  از عدد  2  تا  20   با   an   کنایه و کج می شوند.

Diduwan (didîyan)  ji min pirsîn
دو تا از من پرسیدند.

Çaran ez dîtim
چهار تا من را دیدند.

Min ji dehan ra got
من به ده تا گفتم.

Çardehan ez girtim
چهارده تا من را گرفتند.

di 21,ê Rêbendana (Bahman mah) 1911,an da
در 21 بهمن ماه 1911 .

(di bîst û yêkê Rêbendana hezar û nehsed û yazdan da)
در یبست و یک بهمن هزار و نه صد و یازده

Ez di 21.03.1966,an da hatime dinê
من در 21.03.1966 بدنیا آمده ام.

(di bîst û yekê Xakelêwe ya hezar û nehsed û şêşt û şeşan da)
در بیست و یک فروردین هزار و نه صد و شست و شش

Sala hezar û nehsed û bîstan
سال هزار و نه صد و بیست

Di sala 1914,an da şerê jihanê ya yêkemîn destpê kir
در سال 1914 جنگ جهانی اول آغاز شد.


Di sala 1885,an da serdar Êwezxan Celalî li çîyên Fîrozê, bakûra Xorasanê hat kuştin
در سال 1885 میلادی سردار عیوض خان جلالی در کوههای اطراف شهر فیروزه، شمال خراسان کشته شد (بدنبال قرارداد آخال 1881، و  پروسس آن).

Di sala 1911,an da serdar Cecoxanê Kawî li çîyên Axmezarê, bakûra Xorasanê hat kuştin
در سال 1911 میلادی سردار ججوخان کاوانلویی در کوههای آخ مزار و اسپیان، شمال خراسان کشته شد.


Serdar Cecoxan camêr û demokrasîxwez li înqilaba meşrûteh li Zivistana 1911,an (dehim Rêbendan) da bi fêlbazîya dijberên meşrûteh û neyarên kurmancan hat kuştin (hêjayî gotinê ye ku li wê Bihara
                                                          .1911an da selatên Urisan herema îmam reza jî topbaran kir

سردار ججوخان از کرمانجهای شجاع و دمکرات خواه خراسان در انقلاب مشروطه، در زمستان 1911 (دهم بهمن ماه) با تردستی مخالفین مشروطه و بدخواهان مردم کرمانج کشته شد [شایان ذکر است که در بهار همان سال 1911 (دهم فروردین) حرم امام رضا نیز توسط سربازان روسی به توپ بسته شد].



evel (î
اول

diduyan, duduyan
دو تا

sisîyan
سه تا

çaran
چهار تا

pêncan
پنج تا

şeşan
شش تا

heftan
هفت تا

heştan
هشت تا

nehan
نه تا

dehan
ده تا

yanzdehan
یازده تا

diwanzdehan
دوازده تا

Saet çi ye?  Saet deh ye
ساعت چی است؟   ساعت ده است.

Saet nêzîkî dudi yê paş nîvrojê (nîvroyê) bû
ساعت نزدیک به دو بعد از ظهر بود.

saet sisê sibêh/şevê ye
ساعت سه صبح (نیمه شب) است.



-  این اعداد ( 2  تا  20 )  وقتیکه بهمراه یک اسم بیایند، در واقع نشان کنایه و تغییر خود ( an )  را به اسامی که بعد از آنان می آیند، می دهند. مثال:

Daniyal ev tifanga bi şeş hezaran kirî
دانیال این تفنگ را به شش هزار خرید.

Bîst ademan rê li me birîn
بست آدم راه را بر ما بستند.

Heft keçan teşî dirêstin
هفت دختر دوک ریسی (پشم) می کردند.

Di çar salan da min xwendina zanîngahê teva kir
من در چهار سال تحصیل دانشگاه را تمام کردم.

piştî şeş meh û 14 (çardeh) rojan
بعد از شش ماه و 14 روز.

Sê roj û sê şevan di wî cihî da ma
سه روز و سه شب در آن جای ماند.

Ez heşt caran hatim girtin



-  اعداد  دهگانه  (30, 40, 50, …100 )  با  î  تغییر و کج می شوند. مثال:

Ya sihî ji min pirsî
مال (فرد) سی ام از من پرسید.

Min ji ya çelî  ra got
من به فرد شماره چهل گفتم.

Sala 1990,î sala hêsp bû
سال 1990 سال اسب بود.

Di sala 1980,î da ez pir kêfxweş bûm
در سال 1980 من خیلی خوشحال بودم.

Sed,î  ji min ra got ku here Europa
صد تا به من گفتند که برو به اروپا.

Zivistana sala 1970,î pir sar bû
زمستان سال 1970 خیلی سرد بود.



-  اعداد  (30, 40,50,60,70,80,90,100)  وقتیکه بهمراه یک اسم بیایند، در واقع نشان تغییر و کنایهء خود (î)  را به اسامی که بعد از آنان می آیند، می دهند. مثال:


Min va kirasa bi sed Tomanî kirî
من این پیراهن را به صد تومان خریدم.

Min va koma bi çel Tomanî kirî
من این کلاه را به چهل تومان خریدم.

Pênce kesî ez dîtim
پنجاه کس من را دیدند.


-  عدد هزار نیز با  î  کنایه یا کج می شود. مثال:


Hezarî bi hev ra digotin; Ceferqulî Zingilî ji me ra serbilindîye
هزار تا با همدیگر می گفتند: جعفرقلی زنگلی برای ما مایه سربلندی است.

Hezarî bi hev ra digotin; xebata serdar Cecoxan qet jibîr nabe
هزار تا با همدیگر می گفتند: کار و خبات سردارججوخان هرگز فراموش نمی شود.

Min ji hezarî pirsî
من از هزار تا پرسیدم.

Min ji hezar kesî pirsî
من از هزار کسی سئوال کردم.

Min va kitaba bi hezar Tomanî kirî
من این کتاب را به هزار تومان خریدم.



-  هنگامی که عدد هزار به همراه یک عدد دیگر بکار رود بر اساس آن عدد کنایه و کج می شود. مثال:

Ji çar hezaran yêk hat
از چهار هزار تا  یکی آمد.

Sed hezarî got ku xebata Cecoxan nasnama kurmancî bi quwet kir
صد هزارتایی گفتند که مبارزه ججوخان هویت کرمانجی را قوت بخشید.

Bîst hezaran digotin; lazime ku ji Cecoxanê Kawî, qedir bigirin
بیست هزارتا  می گفتند: لازم است که از ججوخان کاوانلویی قدردانی شود.

Yêk hezarê min heye
من یک هزار دارم.


-  هنگامی که عدد هزار به همراه یک عدد دیگر بکار رود اسامی بعد از خود را کنایه و کج نمی کند. مثال:

Min va duçerxa bi sed hezar Toman kirîye
من این دوچرخه را به صد هزار تومان خریده ام.



-  دستورات فوق الذکر که برای عدد هزار بیان شدند، برای اعداد میلیون و بیلیون نیز جاری هستند. مثال:


Milyonî digot; serdar Cecoxan pir camêr bû
به ملیون کس می گفتند: سردار ججوخان مرد خیلی شجاعی بود.

Milyon kurmancî ê deng biden ku Tilivîzyonek sewa kurmancên xorasanê lazim e
به ملیون کرمانج رای خواهند داد که یک تلویزیون برای کرمانجهای خراسان لازم است.



-  وقتی که عدد و شمارش  مشخص نباشد و حالت حدس و گمان داشته باشد با  an  تغییر و کنایه می شود. مثال:


Bi hezaran xelkî ê deng biden ku debistana kurmancî lazim e
به هزاران کس رای خواهند داد که دبستان به زبان کرمانجی لازم است.

Bi milyonan alîkarî lazime
به ملیونها کس  کمک کاری لازم است.

Bi sedan rewşenbîr dibin yêk
صدها روشنفکر با هم یکی (متحد) می شوند.



-  اعداد ردیفی (لیستی یا ترتیبی)  با پسوند  emîn  و یا  im  تغییر و کنایه می شوند. مثال:


Yêkim / Yêkemîn
یکم / یکمین

duyim / duyemîn
دوم / دومین

sêyim / sêyemîn
çarim / çaremîn
pêncim / pêncemîn
şeşim / şeşemîn
heftim / heftemîn
heştim / heştemîn
nehim / nehemîn
dehim / dehemîn
yanzdehim / yazdehemîn
dwanzdehim / dwazdehemîn



-  رقم  نیم  (   0.5   )  به تنهایی با  î  کج و کنایه می شود، اما وقتیکه بهمراه یک اسم بیاید در واقع آن اسامی که بعد از آن می آیند تغییر جداگانه خود را اعمال می کند. مثال :


Nîvî bide min
نصفی به من بدهید.

Me bi nîvî kirî
ما به نصف خریدیم.

Nîv nanî bide min
نصف نان را به من بدهید.

Min va tişta bi nîv Tomanî kirî
من این چیز را به نیم تومان خریدم.

Nîv sêvê bixwe
نصف سیب را بخورید.

Sed û nîv rojê min kar kir
صد و نیم روز من کار کردم.


-  اگر رقم  نیم  به همراه یک عددی بیاید در آن هنگام تغییر خود را بر اساس آن عدد هماهنگ می کند (تصریف جاری برای آن عدد را می گیرد). مثال:

Bîst û nîvan
بیست و نیم تا

Çar û nîvan
چهار و نیم تا

Sed û nîvî
صد و نیم تا

Çel û nîvî
چهل و نیم تا

Yêk û nîvê
یک و نیم تا


ادامه دارد            Berdewam e

 ----------   -   ----------  -  ---------





 
انتخاب ها
 گرفتن پرينت از اين مطلب گرفتن پرينت از اين مطلب
 ارسال به دوستان ارسال به دوستان


موضوعات مرتبط

ادب و هنر

كليه حقوق اين سايت متعلق به انجمن فرهنگی و مدنی کردهای خراسان است
هرگونه انتشار يا توزيع مجدد مطالب متعلق به اين سايت، با ذکر نام انجمن فرهنگي و مدنی کردهای خراسان آزاد است
info@cskk.org, Tel: +44 (0) 78 677 649 72, Fax: +44(0) 207 691 93 28