کردهای خراسان
 خلاصه‌ تاریخ کردهای خراسان. >>>

ادب و هنر
  در این قسمت از سایت، شعر و آثار ادبی کردی تقدیم است. >>>

زبان کردی

 "زبان کردی>>>
 دستور زبان و ادبیات کوردی‌(کورمانجی)(1)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (2)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (3)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (4)

مقاله ها
در این قسمت از سایت، مقاله‌ها تقدیم است. >>>

ملیتهای ایران فدرال


ئه‌ده‌بی: دستور زبان و ادبیات کوردی ‌(کورمانجی) - (10)
در مورخه : Sunday, June 20 @ 19:50:31 UTC
دکتر افراسیاب شکفته

حروف اضافه در ملبس کردن کلمات (یا مسلح کردن و آماده کردن جمله جهت عرضهء بیانی نرم، روان و فصیح)، آذین بندی و آراستن مصاحبت نقش خود را ایفا می کنند.



همانطور که در درسهای قبلی بیان شد حرف اضافه یک کلمهء تغییر ناپذیر و ثابت است. حرف اضافه به تنهایی معنی خاصی نمی دهد و بدون حرف اضافه، جمله بندی و صحبت کردن بسیار مشکل است. بعبارت دیگر حروف اضافه در ملبس کردن 
کلمات (یا مسلح کردن و آماده کردن جمله جهت عرضهء بیانی نرم، روان و فصیح)، آذین بندی و آراستن مصاحبت نقش خود را ایفا می کنند. بهمین خاطرحروف اضافه را  Daçek  می نامند. 
  
(لباس ، سلاح)  Çek
 Daçek > çekdar kirin (Dan bi çek kirin

 وقتیکه دو حرف اضافه با همدیگر بکار روند، و یا همچنین اگر با حرف اضافه   her    یک حرف اضافهء دیگر و یا شماره ای و عددی،  اسمی، واژهء یک یا دو سیلابی قرار بگیرند، در آن هنگام این دو حرف اضافه ترجیحآ بهتر است که با همدیگر نوشته بشوند. به مثالهای زیر توجه کنید:

An ku
> anku
Gotina rast sondê naxwaze
anku (yanku) derewîn serî bi ard be jî jê bawer naken
حرف راست سوگند نمی خواهد یعنی اینکه اگر دروغگو سرش آردی هم باشد باور نکنید که از آسیاب می آید

Yan ji
> yanji
Ya dil bila di dil da bimîne
yanji te ra jî nabêjim
مال دل بگذار در دل بماند یعنی به تو هم نمی گویم

   همانطور    Her wekî > herwekî
Herwekî ku aşkar e bê şik Tilivîzyonek jibo Kurmancên Xorasanê lazim e
همانطور که آشکار است بدون شک و شبهه یک تلویزیون برای کرمانجهای خراسان لازم است

Ji ber
> jiber
Ji bo
> jibo
Her dem > herdem
Her çar
> herçar
 
در این جلسه، حروف اضافه را با همدیگر مرور و بازبینی می کنیم. بطور کلی و بطور خلاصه در دستور زبان و ادبیات کردی - کرمانجی، حروف اضافه را گاهأ به انواع زیر نیز تقسیم بندی کرده اند:

۱- حروف اضافه فعلی (افعال مرکب) ۲- حروف اضافه حالت ۳- حروف اضافه اسمی ۴- حروف اضافه مثبت ۵- حروف اضافه منفی ۶- حروف اضافه پرسشی (استفهامی) ۷- حروف اضافه استدلالی ۸- حروف اضافه توضیحی.

 ۱- حروف اضافه فعلی: این حروف اضافه بصورت پیشوند در جلوی افعال قرار می گیرند و افعال مرکب را درست می کنند (اگر حروف اضافه در جلوی اسم قرار بگیرند حروف اضافه مرکب را درست می کند که در جلسهء قبل بیان شد). به مثالهای زیر در خصوص افعال مرکب توجه کنید:

Ba - Badan, babir, bakêş, bagerok, babidest, bapêç, bapêketî, baweşîn
Ber - Berxistin, berdan, bernas, beravêtin, bergerîn, berhevdan, bergirtin, berketin
Bin - Binketin, binçavkirin, bindestbûn, binzik, binherdî
Çê  - Çêkirin, çêrandin, çêbûn
Da - Dagirtin, darevandin, daxistin, dakişandin, dakirin, daqurtandin, daketin, daçilkandin, dagerandin, daweşandin, dawestandin
Der - derkirin, derxistn, deranîn, derçûn, derketin
- Dûketin, dûkêş, dûmeqes (dûpişt, dûpişk), dûman, dûdirêj
Hil - Hildan, hilgirtin, hilkişandin, hilpişkîn, hilweşandin, hilbijartin
Hin - Hingavtin, hindikandin, hingaftin, hinartin
Hev - Hevgirtin, hevhatin, hevxistin, hevkarî, hevdengî, hevdîtin, hevpîşe
- Jêkirin, jêxistin, jêhatin, jêbirîn, jêkişandin, jêbûn, jêderxistin, jêgirtin, jêketin, jêkêmkirin, jêqûlkirin, jêçûn, jêxwarin, jêzan
- Lêgerîn, lêxistin, lêçûn, lêhatin, lêpirsîn, lêrastbûn, lêkolîn, lêhildan, lêkirin, lêbûn, lêdanîn, lêhûrbûn, lêkûrbûn, lêniştin, lêfikirîn, lêpêçan, lêsiwarkirin, lêşikandin, lêzivirandin, lêketin, lêmişt, lêker
Lev (Lihev) - Lihevhatin, lihevçûn, lihevdan, lihevkirin, lihevxistin, lihevketin
Nav - Navdan, navnivîsîn, navberî, navend, navnîşan, navkirî, navzirav, navbeynî, navdarî, navçe
- Pêvedan, pêhesîn, pêketin, pêmaîn, pêxwas, pêxistin, pêçan, pêkenîn, pêveçûn, pêwendî, pêxwar, pêgirtin, pêxwarin
Pey - Peyketin, peyhevî, peydakirin, peywendin
Pêş - Pêşketin, pêşgotin, pêşveçûn, pêşgirtin, pêşdebirin, pêşxistin
Pev (bihev) - Pevçûn, pevdeng, pevgirêdan, pevxistî, pevguherîn, pevguhgirtin
Ra - Raketin, rakirin, rabûn, raxistin, rawestîn, rakişandin, ramîsan, rapêçandin
(rajor, rajêr, raber, raser)
- rêkirin, rêxistin, rêçûn, rêvabirin
- Rûniştin, rûken, rûçikandin, rûdan, rûbar, rûkirin, rûnivîn, rûqermiçî, rûreşî, rûsarî, rûsipî, rûşûştî, rûtirşî, rûgirtî, rûmet, rûpel, rûxandin, rûxweşî
Ser - Serketin, serastkirin, serberjêr, serberzî, serbilind, serçavî, serdan, serdestî, serhildan, serhatin, serhişkî, serkanî, serjimarî, serkêş, sernixûn, sernivîskar, serperest, serxwebûn, serxweşî
  - Têdan, têketin, têderxistin, têfirandin, têgerandin, têhildan, têçûn, têkirin, têrakirin, têwerdan, têwerkirin, têxistin, têgihiştin, têbînî
Tev - Tevdan, tevgerîn, tevger, tevlihevî, tevlihevbûn, tevkar, tevqirkirin, tevizîn
Ve - Vexwarin, vegirtin, vemirandin, vebûn, vedan, veketin, vegerîn, veciniqandin, vekirin, vekişandin, veqetandin, vereşandin, veşartin, vereşîn, vebirûskîn
- Vêxistin, vêketin, vêranî, veçinîn, vekolandin
Wer - Wergerandin, weranîn, werzişkirin, wergirtin, werkirin
 
Î - îşev (ev /vê /va şeva), îsal (ev /va /vê sala), îro (ev /va roya), îcar (ev /vê /va cara
این شب (امشب)، این سال (امسال)، این روز (امروز)، این دفعه        
       
       
  ۲- حروف اضافه حالت

این فرم از حروف اضافه در تغییر حالت زمانی افعال بکار می روند.

الف -  حروف اضافه برای حالت زمان حال : 

 برای درست کردن فعل زمان حال           di
                                                                                                             
Dil ji
dilan hez diken
  Ez
diçim debistanê

ب -
  حروف اضافه برای حالت زمان آینده :                                                                                             
                                     
   برای درست کردن  زمان آینده                dê, wê, tê) ê
 

Ez ê herim (biçm) debistanê
من به مدرسه خواهم رفت.

Bavo ê kînga (kengê) vegeri
پدر کی برخواهد گشت؟

T
ê (tu ê) îsal terî merasim û kombûna Jeferqulî Zinglî

  شما امسال به مراسم و گردهمایی جعفرقلی زنگلی می روید؟ 


Ew sibeh bêbe vir
ایشان فردا به اینجا خواهد آمد.

Sibeh (ê) bibe 25,ê meha 6,an ya sala 2010
     فردا 25 ام  ماه  6 ام از سال  2010  خواهد شد.
                                                                                          

پ -  حروف اضافه برای حالت امری :                                                                                                  
 

   
برای درست کردن فعل حالت امری           bi

                                                                                                                   
Bilezîne li me dereng e
عجله کن دیرمان شد.


Bi
live dereng bû
بجنب  دیر شد.

Bireve! bavo hat
فرار کن! بابا آمد.

Metirse! ez li cem te me
نترس! من پیش تو هستم.

Bike
Meke

ت -  حروف اضافه برای حالت بلانی فعل:                                            
Bila (bra, bera, bere

Bila dilê te xweş bibe

 بگذار دلت سالم باشد (معمولأ به کسی که عزیزش را از دست داده است، می گویند).

Bila diz hebin, şevereş pir in
بگذار دزدها باشند، شبهای تاریک زیاد هستند (کنایه از رشادت است).

Rindîyê bike bila rindî bêbe pêşîya te
 خوبی کن تا خوبی به پیشواز تو آید.

Bila ew mêr be, li ber çavê neyar û dişmen (dijmin) be
بگذار آن مرد باشد، جلوی چشم بدخواه و دشمن باشد.

Bila baran bibarîya, bira em şil bibûana
   بگذار باران می بارید، بگذار ما خیس می شدیم. 

Xwedê yar be bila dinya kulî neyar be
اگر خدا با ما یار باشد بگذار همه با ما یار نباشند.

Xwedê yar be bila şûr ji dar be
اگر خدا با ما یار باشد بگذار شمشیر از چوب باشد.


ج -
 حروف اضافه برای حالت شرطی  فعل:                                                                                                   

   اگر      Eger (ger, er, ege), ku 
   اگر      Heke (heger, hek, heker 
     شاید، احتمالآ   Belki (belko, belkî, belkim, belku, belkê 
   همانطور، همانطور که     Wer (wer k
   تا، تا اینکه     Heta, heta ku 


Heta ku ew bihata, em ê biçûna
 تا اینکه او بیاید، ما رفته بودیم.

Heta ku wê pîrejinê negota, wan tiştek nadikir
 تا که آن پیر زن نمی گفت، آنها چیزی نمی کردند.

Heta ku rûyê (mirûzê) xwe tirş nekira, xizanê wî nadisekinîn
تا موقعیکه ترش رویی نمی کرد، بچه های او ساکت نمی شدند.

Hek ew dilşad bûya, ez jî dibûm
 اگر ایشان دلشاد می شد، من هم می شدم.

Hek baran bibarîya, min ê baranîyê xwe bianiya
اگر باران می بارید، من کت بارانی خود را می آوردم.

Heke me kar bikira, me yê hinek dirav bidaya te
 اگر ما کار می کردیم، ما مقداری پول به شما می دادیم.

Hek min kevir biavêta, çûçik gişt ê bifirîyana
اگر من سنگ را پرتاب می کردم، همهء گنجشکها می پریدند.

Belkî min ew kitaba xwendibe, Helbet ku te ew xwendîye
شاید من آن کتاب را خوانده باشم، البته که شما آن را خوانده اید.

Hek ew li vira nebûya, em ê biçûna
اگر او در اینجا نمی بود، ما می رفتیم.

Heke em zû raketina, em ê zû rabûna
 اگر ما زود می خوابیدیم، ما زود بیدار می شدیم.

Heker me weqes rû nedaya wî, li me haka (wisa) nadikir
اگر ما آنقدر به ایشان رو نمی دادیم، به ما این جور نمی کرد.

Çer ku ew bihatina, em ê biçûna
   بمحض اینکه آنها می آمدند، ما می رفتیم.

Ew hevalê
ku min dît, Kurmanj e
 آن دوستی که من دیدم، کرمانج است.

Tiştin hene
ku tu pê nizanî
   چیزهایی هستند که شما آنها را نمی دانید.

Eger te weqes gepnekira, ew ê aciz nebûna
اگر تو آنقدر صحبت نمی کردی، آنها خسته نمی شدند.

Ger ew çavteng nebûya, min ê jê bixwesta
  اگر او چشم تنگ نبود، من از ایشان درخواست می کردم.

Eger ez biçûma debistanê, ez ê qebûl bibûma


ج -  حروف اضافه برای حالت آرزویی فعل:                                                                                                                                                                                             
                 
           می شود، بایستی (حالت آرزویی و بایستن دارد)             Dibê (divê, divîya
                                       نباید (حالت آرزویی و نبایستن دارد)       Nabê (navê
      
       بایستی      Gerê
                                   لازم بودن، بایستی     gerek
   
ممکن است /  شاید / احتمالا  dibi (dibe, dibit
                                                                          ممکن است که      dibi ku (dibe ku

                 
                                                                 Dibi ku ez jî bêbim
ممکن است که من هم بیایم

Divê
ew bêbe
بایستی (ایکاش) او بیاید

Dibê
ez herim
می شود که (بایستی) من بروم

D
ivê tu nerevî
می شود که (بایستی) تو ندوی

Divê
mirov (adem) bûkê li hespê nêr siwar bike
آدم بایستی عروس خانم را روی اسب نر (نریان) به خانه بخت بفرستد (خوشبختی)

Ez
gerê herim
من باید بروم

Heke ez jî
gerek bibim, ez ê bêbim
 اگر من هم لازم بشوم، من خواهم آمد

nabê
ez li vira bimînim
نباید (نمی شود) من در اینجا بمانم


navê
tu herî
نباید (نمی شود) شما بروید


Dibi
ku çûbûne dûkanê
ممکن است که به مغازه رفته باشند

۳- حروف اضافه اسمی: این حروف اضافه، اسامی را ملبس، تصریف و سلیس می کنند                                                                  

Bi, di, ji, li


Ez
ji kelê têm
من از روستا (قلعه) می آیم.

Min
ji wî re got
   من به ایشان گفتم. 

Zor gizêran
ji herdê dikişîne
زور هویج را از زمین می کشد بیرون.

Ewr
li asman çêdibin
   ابرها در آسمان درست می شوند.

Firoke
li asman difire
   هواپیما در آسمان پرواز می کند. 

Em
bi rêya Bijnûrdê ra çûn Esperayînê
 ما از راه بجنورد به اسفراین رفتیم

Bi
qirşi qalan û pirçi palan xanî çênabin
با پوشال موشال و آشغال ماشغالها خانه درست نمی شود

Ez
di Qoçanê re çûm Bacgîran
من از طریق قوچان به باجگیران رفتم.

Pîzpîzka Zirnê û Qoşmê
ji qamîşan çêdibe
 صوت صوتک  سرنا و قوشمه (جفت نی) از گیاه نی درست می شوند 

Mêşi mêşi viz - viz
ji te, hingiv ji min
آهای مگس مگس وز وز کردن برای تو عسل برای من

Ez par
li Layînê û Kelatê bûm
   من پارسال در لایین و کلات بودم. 

Ard
bi êlegê (hêlek, qelûr) tê bîtin (bêjîn / serend kirin
آرد بوسیلهء الک غربال (سرند) می شود.

Şijî ya penîrê nuh (taze)
ji parzin dirijîya nav teşta mîsî ya qelay kirî
آب پنیر تازه از طریق آبکش (پارچه نازک سفید رنگ) بداخل تشت مسی قلع شده ریخته می شد.

Kurmanj
li menteqa meşkan (bakûra Sewziwarê) û menteqa Serwilayetê (bakûra rojava ya Nîşabûrê) jî zehf hene
 مردم کرمانج در منطقهء مشکان (شمال سبزوار) و منطقه سرولایت (شمال غربی نیشابور) هم  زیاد هستند.

Kurmancên Serexsê û Layînê
ji zimanê zikmakî ya xwe pir hez diken
 کرمانجهای سرخس و لایین زبان مادری خود را خیلی دوست دارند.

Ez kurmanjên Xorasanê qet
ji bîrnakim û ruhê min bi wê derê girêdayî ye
 من کرمانجهای خراسان را هیچوت فراموش نخواهم کرد و روح من به آنجا گره خورده است.

Hinek
ji kelegî û koçerên kurmanj ên Xorasanê ji êş û jana bawî (bah, reşebah) gilî û gazî dikirin
     تعدادی از روستائیان و ایلات کوچرو کرمانج خراسان از درد و رنج ناشی از روماتیسم گلایه می کردند.

Li hember (hevber) çîyayi Hejarmeçîtê da çîyayê Şahîcanê (Şadîcan) ye, li ser wan wargehên koçeran hene, di bin da rûbara (rûdxana) Etrekê diherike, li ber rûbarê da şehrê Qoçanê û welatê min tê dîtin
در مقابل کوه هزارمسجد کوه شاهی جان (شادی جان) است، در روی آنها منزلگاه (اردوگاه) ایلات کوچرو هستند، در پایین آن رودخانهء اترک جاری است، در کنار رودخانه شهر قوچان و ولایت من دیده می شود.
ji mino li mino
از من است که بر من است (از ماست که بر ماست)


  ۴- حروف اضافه مثبت: این حرف اضافه برای مثبت کردن یک جمله یا حالتی استفاده می شود.                                            

Belêherê (erê / ê), a, jixwe

Belê, ez te nas dikem
بله، من شما را می شناسم

A
, ez ji Qoçanê me
بله، من از قوچان هستم

ê (erê)
, Rojîn hevala min e
بله، روژین دوست من است

Herê
, ez alfabêya Kurdî dixwînim
بله، من الفبای کردی را می خوانم

Jixwe
tu min nas dikî
از خود (همینجوری، علاوه بر این) تو من را می شناسی



۵- حروف اضافه منفی: این حرف اضافه برای منفی کردن استفاده می شود.


, na, ni, nî, ne, nê, no, me, naxêr (nexêr

te bigota min dizanîbu ku tu Kurd î
بدون گفتن شما، من می دانستم که شما کرد

Ez
neçûm lê ew hat
    من نرفتم اما ایشان آمد

Ez
naxwazim bêhurmet bijîm
من نمی خواهم بی حرمت زندگی کنم

Ez
nikarim bê serxwebûn û azadî bijîm (zindigî bikem
من نمی توانم بدون استقلال و آزادی زندگی کنم

Ez
nizanim kuda herim
من نمی دانم به کجا بروم

No, ez te nas nakim
نه، من تو را نمی شناسم
 
Naxêr
, ez bindestîyê qebûl nakim
نخیر، من زیردستی را قبول نمی کنم

Çima Danîyal
ye (nayê) mal
چرا دانیال به منزل نمی آید

Gog li nav bêxçe
ne (nine
توپ در داخل باغچه نیست

Bavo got wer meke
پدر گفت آنطور نکن

Ez Kurmancên Xorasanê qet jibîr nakim
من کرمانجهای خراسان را هرگز فراموش نمی کنم 

Şofirên menteqa Kurmanj ya Bakûra Xorasanê li zivistanê bi lez (zû)
najon
راننده های منطقهء کرمانج شمال خراسان در هنگام زمستان با سرعت رانندگی نمی کنند

Bavo got îro derî dûkanê ve
meke
پدر گفت درب مغازه را امروز باز نکن

Ez wê ji xewê ranakim
من ایشان را از خواب بیدار نمی کنم

Min av ve
nexwar
من آب ننوشیدم


 پیشوند  – na  فقط در زمان حال بکار می رود. معمولأ در حالت امری  بجای پیشوند  – ne    از پیشوند  –  me استفاده می شود. پیشوندهای   ne, ni, na  اگر در جلوی فعل قرار گیرد آن فعل را منفی می کند، و از نظر املایی به فعل وصل می شوند. اگر بخواهیم اسم و یا صفت را در یک جمله منفی کنیم آنگاه این پیشوندها را در جلوی آن اسم و یا صفت می آوریم (اما از نظر املایی از آن اسم یا صفت جداگانه نوشته می شوند). ( nînê  حالت  tawandin  است برای  na  و  ni  ) در جلسه آینده مبحث   tewandin  به تفصیل بیان می شود.      


Bavo îro kar
nake
پدر امروز کار نمی کند.

Ev
ne xanîyê me ye
این منزل ما نیست.

Şivan bi şev ra
nakevin
چوپانان در شب نمی خوابند.

Ev qelem (va qelema)
ne dirêj e
این قلم دراز نیست.

Bindestî
ne xweş e
زیر دستی خوب نیست.

Ez
naçim debistanê
من به مدرسه نمی روم.

Wî karî
meke
آن کار را نکن.

Qelema min
ne sor e
قلم من قرمز نیست.

ne xweş e
ne rind e
ne sêv e
meke
bike
merijîn
birijîn


۶- حروف اضافه پرسشی: این حروف اضافه، برای درست کردن حالت سئوالی استفاده می شود.                       


ka, kanê, kî, kîjan, ma, çi, çend
  چطور        Çere (çawa, çer, çito
    چرا   çima (çira
xelko (gelo, tirêm
    اینطوری    wer (weha, weh, wa
wey (way

       آخه، آخر، تابحال، هرگز، همواره، هیچوقت          qe
    مثل اینکه، گویی که، فکر میکنم که، معتقدم
 که       qey
 

        Çere tu hatî vir
چطوری به اینجا آمدی؟

Qe tu ji min çi dixwazî
آخه تو از من چه می خواهی؟

Qe tu ku were
حداقل (آخه) شما که بیایید؟ 

Çawa tu çûyî wir
شما چطوری به آ نجا رفتید؟

Çima tu li me napirsî
چرا شما احوالی از ما نمی پرسی؟

Xelko
 ew çûye kuderê
آهای جماعت، ایشان به کجا رفته است؟

Qey tu ji kelê tê
می گویم (گویی که) شما از روستا (قلعه) می آیید؟

Qey tu neçûyî 
شما نرفتید؟ (فرم پرسشی)

 Te digot qey ew mamosta ye
شما فکر می کردید ایشان معلم است 

Min digot qey ew mamosta ye
من فکر می کردم ایشان معلم (دبیر) است

Çer
ez herim mala wan
من چه جوری به منزل آنان بروم؟

Ka mamoste
معلم کو (کجاست)؟

Tu
çi dibêjî
Te
çi kir
çi anî
Saet
çend e
Saet
çî ye
Hûn
çend salî ne
Çend sêvan bide min
Çend xweng û birayên te hene
Çend heb qend bide min
Way li mino / minê
وای بر من (زن / مرد)

Hek
wer bibe?  (ku weha bibe
اگر آنطوری بشود؟

Wer dibe
اینجوری می شود؟

Ma ev a te ye
آیا این مال شما است؟

Ma tu li îstgah otobusê peya (pêde / pîyade) bûyî
آیا شما در ایستگاه اتوبوس پیاده شدید؟

Ma tu neçûyî debistanê
آیا شما به مدرسه نرفتید؟

Çima Rojîn digirîye
چرا روژین گریه می کند؟

Çima xwezûrî rojînê hey xwezîya xwe dadiqurtînîye
چرا پدر شوهر روژین خانم مکررآ آب دهانش را قورت می دهد؟

Kanê debistan û xwendin û nivîsîn a bi Kurmanji
کجاست مدرسه و خواندن و نوشتن به کرمانجی؟

Ma tu sibe terî (diçe) dereki? A, ez ê herime Layînê
آیا شما فردا به جایی میروید؟ بله، من به شهر لایین خواهم رفت.

Tu
çawa dikarî weqes bigerî
تو چطوری می توانی اینقدر بگردی؟

Nizanim
çima îro dilê min hatiye girtin
نمی دانم چرا امروز دلم گرفته است


۷- حروف اضافه استدلالی: این حروف اضافه، سبب و دلایل انجام کاری را و یا حالت استدلالی و توجیهی آن را توضیح می دهند. 

      تا، تا اینکه، برای اینکه        Da / ta, daku / taku
jiber, jiber ku, jibo, bo
ku, çer ku
seba (sa, sewa), saku
sebeb (sedem
loma (lewma, lewre
çinku (çimkî
heta ku


Ço /şiv rakir da (ta) lêxe Rojînê
چوب دستی را بالا برد تا به روژین بزند

Ez
jiber sitema şîxan derketim
من از دست ستم شیخ ها آمدم بیرون. 

Daniyl tifang kirî daku here / biçe nêçîrê
دانیال تفنگ را خرید تا که به شکار برود.

Jiber ku welatê Kurdan bindest e, nivîsîn bi zimanê me jî, qedexe ye
بخاطر اینکه سرزمین کردها زیر دست (حاکمین غیر کرد) است، نوشتن به زبان ما نیز قدغن است.

Jibo pêş xistina zimanê kurdî yekitîyeke zimanzanan lazim (pêwîst) e
برای پیشرفت زبان کردی یک تجمع و اتحاد زبان شناسان کرد لازم است.

Serxak û binxaka Kurdistanê talan dibe
loma Kurd hejar û feqir in
سرزمین و زیرزمین کردستان چپاول و غارت می شود بهمین خاطر کردها فقیر و بینوا هستند.

Kurd bûne bindest,
seba ku li xwe xwedî derneketine (werneketine
کردها زیردست شده اند؛ چونکه به خود ارزش نداده اند (بی صاحب)

Ew
seba (sa) min ra hat
ایشان بخاطر من آمد.

Gerê ew pir zû bên
daku em bigihêjin qetarê
می بایستی آنان خیلی زود بیایند تا که ما به قطار برسیم.

Ez ê her tiştî bikem
daku dilî wê xweş kim
من هر کاری خواهم کرد تا که دل ایشان را خوش کنم.

Ew hindik dixwe daku çax (qelew) nebe
ایشان کم می خورد تا که چاق نشود.

Çer ku wan em dîtin, bangî (bange, bane) me kirin
آنها بمحض اینکه ما را دیدند، ما را صدا کردند.

Çer ku ez bigihêjim wir, ez ê ji te ra tilifon bikim
بمحض اینکه به آنجا برسم، برای شما تلفن خواهم کرد.

Berî ku tu bigihêjî avê, derlingê xwe hilmede
قبل از اینکه به آب برسید، سر پاچه های خود را بالا نبرید.

Wan nedihişt em bi kurmanjî binivîsin
daku em gişt bibin Fars
آنها نمیگذاشتن ما به کردی بنویسیم تا که همه ما فارس شویم.

Heta
ku ew hat, em çûn
تا که ایشان آمد، ما رفتیم.

Heta ku
ew bihata, em ê biçûna
تا اینکه او بیاید، ما رفته بودیم.

Êzing
jibo şewtandinê ne
هیزم برای آتش زدن (سوزاندن) می باشند

Werziş
sa tendurustîyê lazim e
ورزش برای تندرستی لازم است

Sa çi ra dêri venakî? Saku kilît bi min ra nine (nîne
برای چه درب را باز نمی کنید؟ برای اینکه کلید آن با من نیست.

Ji dêlva
ku (li şûna ku) radyoyê veke, tilivîzyon vekir
بجای آنکه رادیو را روشن کند، تلویزیون را روشن کرد.

Ademên
ku dewlemend in (dara ne), kar nakin
 آدمهایی که ثروتمند هستند، کار نمی کنند.

K
u
ez çûbama welêt, ez ê kêfxweş bibama
 اگر من به ولایت رفته بودم، کیف می کردم (لذت می بردم)

Tasa
ku li der bimîne, se dihalêse
بادیه (کاسه فلزی) که در بیرون بماند، سگ لیس می زند


۸- حروف اضافه توضیحی :                                                                                               

خوانندگان گرامی توجه بفرمایید، کلماتی که در داخل پرانتز نوشته شده اند بسته به استفادهء آنان در مناطق مختلف کردنشین همه با هم مشابه هستند.
 

Ba, bal, belkî, bes, bese, cem, sipas, dîsa, êdî, gel, gor, her, heta
heya, jixwe, tewrî, tenê
şabaş (şewaş) / sipas
hînga / hîngê
nêzik / nik
loma (lewma, lewre, lewra
mîna (wekî , nata , nola, nala
haka (weha, wilo , wisa, wek
xwastin (xwezika , xwezî


دیگه، دیگه هرگز، از این به بعد (مترادف êdî در لهجه سورانی nema است)         Êdî  

Êdî ez narim mala wan (carek din ez narim mala wan
 من دیگه به منزل آنان نمی روم.
 

Ez nema diçim mala wan
   من دیگه به منزل آنان نمی روم. 

K
u xwedê bêje ” erê ” êdî kes nikare pêş lê bigire
اگر که خدا بگوید بله، دیگه کسی نمی تواند جلویش را بگیرد.

Êdî (dî) bes e, weqes zilm û zor li ser Kurdan
  دیگر بس است،  این همه ظلم و زور روی کردها 

Êdî rabe herinê (di rabe henê
    دیگه بلند شو بریم

Ez li
ba te me
من در کنار تو هستم (با تو هستم).

Ew li
bal min bû
ایشان در کنار من بود.

Ew
belkê bêbe wir
ایشان شاید که بیاید به آنجا

Rojîn
bes tu were
روژین خانم فقط شما بیایید.

bese
bixwe
cem wê ye
dîsa hat
gel min e
gor wan
heta êvarê
heya sibehê
loma nêye
lewma xwar
mîna şêr
nêzîk te
jixwe nêye
tenê tu were
تنها تو بیا.

wekî
mêran
مثل مرذ (کنایه از رشادت).

weha
nabe
اینجوری نمی شود.

wilo
dibe
اینجوری ممکن است

wisa
rind nine
اینجوری خوب نیست.

xwast
bike
خواست انجام دهد.

Dîsa
li Qoçanê baran dibare
دوباره در قوچان باران می بارد

Ger
em azad bibin hînga em ê mîna ademan bijîn (zindigî biken
اگر ما آزاد بشویم آنگاه ما مثل آدم زندگی خواهیم کرد.

Heta
ku ew neyê, ez naçim (narim
تا که او نیاید، من نمی روم.

Wekî
(wek ku) te got, va kara cûr nabê
همانطور که تو گفتی، این کار جور نمی شود.

Hetanî
êvarê em li wir man
تا عصر ما در آنجا ماندیم.

Sal
mîna bawîşkan tên û terin
سال ها مثل خمیازه کشیدن (دهان دره) می آیند و می روند.


همانطور که در لابلای مثالهای درسهای قبلی نیز مشاهده کردید در کرمانجی چهار حرف اضافه هستند که گاهأ بصورت اختصاری و ادغام شده با ضمایر بعد از آنان نوشته می شوند و یا بعبارت دیگر بصورت فشرده و مخفف بکار می روند تا از نوشتن مجدد آن ضمایر (مفرد، جمع) که موقعیت کاری آنان قبلأ در جمله معلوم می باشد، جلوگیری شود. به مثالهای زیر توجه کنید:

Jê … , tê … , pê … , lê

     Lê = li + wê / wî
jê 
= ji + wê / wî
    pê 
= bi + wê / wî
Tê 
= di + wê / wî

Kesên ku şagirdê wî bûn (bi wî) va kar dikirin
کسانی که شاگردان ایشان بودند با ایشان کار می کردند.

Hûn çere û kînga
hesîyan
شما کی و چگونه مطلع شدید؟

Hûn çima
dikenin
شما چرا به او می خندید؟

Em bi rastî
kêfxweş bûn
براستی ما با آن شادمان شدیم

Ew gişt (kulî)
hilhatin
همهء آنها در آنجا (مکان) جور شدند (جای گرفتن)

Menteqa qoriqkirîye tendorê li bakûra Qoçanê ye û
da pezkovî hene
منطقهء حفاظت شدهء تندوره در شمال قوچان است و در آنجا گوسفند وحشی شکاری هست.

Mêrikê Hotilê otaqa min û nivînên ku ez
(di wan) da rakevim bi min nîşan dan
آقای مستخدم هتل، اتاق و رختخوابی که در آن بخوابم را به من نشان داد.

Mizgînekê ji bavî min bistînin saku
(ji wî) ra nevîyek çêbûye
یک هدیه از پدرم بگیرید برای این خبر خوش که ایشان نوه دار شدند.

Dixtor
(li wê) temaşe kir û got ku ew sax e (salim e / xweş e
دکتر (پزشک) به ایشان تماشا کرد و گفت که ایشان سالم است.

Min gepa wî
(li wî) wegerand
من حرف ایشان را بهش (به او) برگرداندم


ذیلآ حالتها و معانی مختلف این چهار کلمه ادغام شده را در کرمانجی با هم مرور می کنیم 
                        



             
 1)            Tê = di + wî / wê (vî / vê

Tê  =
tu + ê           (2

                tê
bixwezî, ew ê bide te
شما بخواهید، ایشان به شما خواهد داد
                       
3)           
 آینده         Tê
 
       
  ماه آینده   meha 


 
4)         
   پیشوند افعال مرکب         Tê


 این پیشوند در جلوی کلمات می آید و معنی؛ بودن، دانستن ، آمدن و ارزش دادن را به کلمات می دهد.                                                       
gihiştin, têdan, têketin




Lê  =
li + wî / wê (vî / vê)  [( li kesekî / li tiştekî         (1

ew(li dîya xwe) çûye
ایشان به او (به مادرش) رفته است.

sêri
(li wê) digerîne
سرش (سر او ) را مشغول می کند.

Beran
(li mîyê) ket
قوچ با میش جفت گیری کرد (پرید روی میش)

Bavo (li wî) nifir kir
پدر بهش (به او) نفرین کرد.

Deynî (dêhnî) wî
(li wî) vegerîne
دین / قرض او را بهش (به او) برگردانید.

Min barê xwe
(li kerê) kir
                  من بار خود را رویش (روی الاغ) بار کردم.


     
 2)        
 اما، از طرف دیگر         Lê
 
Rovîyan rê birîne navê guran derketîye
روباه ها راهبندان کرده اند اما اسم گرگها در آمده.

Tav herdê dixemilînekarkirin adem (mirov
                     آفتاب زمین را تزیین می کند (آراستن) اما کارکردن انسان را


3)               
  سیل             Lê

Baran barî û
ket bin xanîyê me
              باران بارید و سیل به زیر خانه ما افتاد
                       
                  
     4)     حرف ندا :  برای صدا کردن مونث (برای صدا کردن مذکر از Lo استفاده می شود)           
 Lê
  
 
Rojînê
آهای خانم روژین

Lêlê
tu kuda terî
 آهای سرکار خانم شما کجا می روید؟

Lo 
lawiko
آهای آقا پسر

Lo
Reşo
 آهای جناب رشو (رشید)
(خلاصه کردن اسم در کردی نشان از صمیمیت و رفاقت 
است که در زبان محاوره ای در بین مردم عادی معمول است)

Lolo 
meke barebar (qareqar
 آهای (مرد)  هارت و پورت (جنجال و المشنگه) نکن

Xelko
ez çi bikem
 برای حرف ندا در حالت جمع، از کلمهء Xelko (gelo  نیز استفاده می شود

  (دیگر حروف ندا شامل:  ax, ox, ay, êh, ah, hah, of, tûf, wax, wey  

  
  5)           
  پیشوند افعال مرکب                Lê
  
   گردآوری کردن      Lêgerîn
  پژوهش کردن، تحقیق کردن        lêkolîn
   
 زدن، نواختن      xistin
  پوشاندن، آباد کردن      kirin



  
     1)        حرف اضافه      = ji + wî / wê (vî / vê 

Heke te Rojin dit jê
ra mebêje (mewêje 
اگر شما روژین را دیدید برای او نگویید.

   2)          پیشوند افعال مرکب                      jê 

                          کندن     Jêkirin
sêv ji darê kirin
         سیبها را از درخت کندن

از دست دادن   
çûn
çiqesçû  ye


 
                
   
1)        
 حرف اضافه     pê  = bi + wî / wê (vî / vê

hesiyan
از او باخبر شدن

kenin
به او خندیدن

xweş bûn
با او خوش بودن

nikarim reqîb bibim
با او نمی توانم رقیب شوم

nikarim bilîzim
با او نمی توانم بازی کنم
 
2)           
 پا  -  پای           pê

lê kirin
پا روی آن کذاشتن

ji kirin

از پای در آوردن

Rabûn ser
(piyan
سر پا بلندشدن

Rakirin ser
pê 
(piyan
سر پا بلندکردن

Mîh
li berxa xwe nake
میش پا روی بره اش نمی گذارد

 3)          
از پشت -  به دنبال         pê
 
Ketin (pey) min
به دنبال من راه افتادن

Dan
(pey) hev
به دنبال هم کردن

Sibeh tê, xêr jî ji
ra tê
صبح می دمد، خیر و برکت هم به دنبالش می آید
 
4)        پیشوند  افعال مرکب           pê

               
  پیچیدن     Pêçandin
 
   گرفتن (آتش)      ketin
       
    روشن کردن (آتش)     pêxistin (vêxistin
   
---   -   ---   -   ---                                                  




 
انتخاب ها
 گرفتن پرينت از اين مطلب گرفتن پرينت از اين مطلب
 ارسال به دوستان ارسال به دوستان


موضوعات مرتبط

ادب و هنر

كليه حقوق اين سايت متعلق به انجمن فرهنگی و مدنی کردهای خراسان است
هرگونه انتشار يا توزيع مجدد مطالب متعلق به اين سايت، با ذکر نام انجمن فرهنگي و مدنی کردهای خراسان آزاد است
info@cskk.org, Tel: +44 (0) 78 677 649 72, Fax: +44(0) 207 691 93 28